Tết Nguyên Đán là dịp người Việt chăm chút ngôi nhà nhất trong năm. Dọn dẹp, trang trí, cúng lễ và đón khách không chỉ để nhà cửa đẹp đẽ mà còn là cách khép lại một năm cũ và đón một năm mới với nhiều mong ước tốt lành. Phần lớn tập tục dưới đây đã có từ lâu đời và tồn tại, với nhiều biến thể, ở các vùng miền.
| Thời điểm (âm lịch) | Tập tục | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| 23 tháng Chạp | Cúng ông Công, ông Táo, tiễn Táo Quân về trời | Theo tín ngưỡng dân gian, Táo Quân là vị thần cai quản bếp nhà, hằng năm về chầu trời để báo cáo việc một năm của gia đình. |
| Cuối tháng Chạp | Dọn dẹp, lau chùi nhà cửa và bàn thờ, sửa sang, trang trí | Gạt bỏ cái cũ, đón cái mới; nhà sạch sẽ, gọn gàng để chào năm mới. |
| 30 Tết (hoặc 29) | Cúng tất niên, cúng giao thừa | Tạ ơn một năm đã qua, mời gia tiên và thần linh về sum vầy dịp Tết. |
| Mùng 1 | Xông đất, chúc Tết, lì xì | Mở đầu năm mới thuận lợi, cầu chúc may mắn cho gia chủ. |
| Mùng 7 tháng Giêng | Hạ nêu (theo tục xưa) | Khép lại những ngày Tết, mọi người trở lại nhịp sống thường ngày. |
Vào ngày 23 tháng Chạp, nhiều gia đình sắm lễ cúng ông Công, ông Táo. Mâm cúng thường có hương, hoa, trái cây, xôi, gà hoặc cỗ chay, và đặc biệt là cá chép — theo truyền thuyết cá chép hóa rồng đưa Táo Quân lên trời. Cá thường được thả ra sông, hồ sau khi cúng; bộ mũ áo của Táo Quân cũng được hóa cùng vàng mã.
Trước ngày này, các gia đình thường dọn dẹp gian bếp, vì bếp được coi là nơi Táo Quân ngự trị.
Thường làm vào những ngày cuối tháng Chạp, trước Tết. Nhiều nhà chọn ngày đẹp và làm việc này cẩn thận, sắp xếp lại đồ thờ và thay nước, hoa quả.
Cây đào, cành mai, chậu quất, hoa tươi, câu đối đỏ, bánh chưng bánh tét là những thứ quen thuộc.
Việc sửa nhỏ như quét vôi, sửa bóng đèn, thay đồ cũ thường được làm xong trước Tết để năm mới không phải làm lớn.
Mâm cúng giao thừa và cúng tất niên được chuẩn bị chu đáo, tùy theo vùng miền và gia đình.
Xông đất (hay xông nhà) là tục chọn người đầu tiên bước vào nhà trong ngày mùng 1. Người được nhờ xông đất thường là người hợp tuổi gia chủ, tính tình vui vẻ, hiền hòa, thành đạt, vì người ta tin rằng khách đầu năm sẽ mang theo vận khí cho cả năm. Gia chủ thường nhờ trước một người thân quen, và chọn giờ đẹp để người đó đến.
Sau khi được xông đất, gia chủ mời khách chén trà, chúc Tết và lì xì, rồi mới tiếp những vị khách khác.
Các điều kiêng ngày đầu năm nhằm giữ cho khởi đầu được suôn sẻ. Dưới đây là một số điều thường nhắc, mang tính tập tục:
Đây là những kiêng kỵ mang tính văn hóa, thể hiện mong ước một năm bình an hơn là những quy định bắt buộc. Mỗi vùng và mỗi gia đình có thể giữ những tục khác nhau.
* Nội dung mang tính tham khảo văn hóa - phong tục; tập tục có thể khác nhau tùy vùng miền và gia đình.